Beruniy: Dunyo tan olgan daho (Allomalar izidan)

Abu Rayhon Muhammad bin Ahmad al-Beruniy 973-yilda Xa- razmda tug'ilgan. Beruniy o'smirlik yillarida o'sha davrning eng mashhur olimlaridan biri, afrig'iylar saroyida xizmat qilgan Abu Nasr ibn Iroqning nazariga tushadi. Saroyda matematika va astro- nomiya fanidan ta'lim oladi.
Hali talabalik davridayoq, 17 yoshida o'zining ilk asarini yozadi. Xorazmdagi siyosiy voqealar sabab Beruniy ona shahrini tark etishga majbur bo'ladi. Bir muddat Eronda nochorlikda kun kechi- radi. Keyinchalik unga ziyoriylar homiylik qiladi. Yosh olim o'zining "Osorul boqiya" asarini aynan ziyoriylar saroyida yozishga erishadi. Bu asarida qadimgi Xorazm xalqlariga xos urf-odat, an'ana, bay- ram, din va boshqalar haqida ma'lumotlar beradi.
Ikki yil bu saroyda qolib ilmiy izlanishlar olib boradi. Bu yerda yashagan davrda ilk marta Yer kengligining birinchi o'lchamlarini aniqlashga harakat qiladi. So'ngra yana Xorazmga qaytib, o'z dav rining eng yirik matematigi va astronomi Abul Vafo al-Buzjoniy bi lan birga astronomiya bilan shug'ullanadi.
Allomaning eng mashhur asari "Qonuni Mas'udiy" kitobidir. Bu asar matematika va astronomiyaga oid keng qamrovli ma'lumotlar- ni o'z ichiga oladi. Beruniy Yerning sharsimonligini, uning aylanishini isbotlab bergan. Bu nazariya Kopernik tadqiqotlari orqali XVI asrda G'arbda yana maydonga chiqadi.
Beruniy jami 130 dan ortiq asar yozib qoldirgan. Ularning beshdan bir qismigina bizgacha yetib kelgan.
G'arb mamlakatlarida Aliboron nomi bilan tanilgan Beruniyning asarlari o'rta asrlardayoq lotin va boshqa tillarga tarjima qilingan.
Beruniy xotirasiga bag'ishlab dunyoning turli mamlakatlarida katta-kichik tadbirlar o'tkazib kelinadi, YUNESKO tomonidan 25 tilda chop etiladigan "Courier jurnali o'zining 1974-yil iyun oyida chiqqan maxsus sonini Beruniyga bag'ishlaydi. Tahririyat jurnal mu- qovasida Beruniyni "1000 yil oldin O'rta Osiyoda yashab o'tgan bu- yuk daho: astronom, tarixchi, botanik, shoir, mutafakkir, farmatsevt, geolog, matematik, geograf va gumanist" deb tanishtiradi.