Беруний: Дунё тан олган даҳо (Алломалар изидан)

Абу Райҳон Муҳаммад бин Аҳмад ал-Беруний 973-йилда Ха- размда туғилган. Беруний ўсмирлик йилларида ўша даврнинг энг машҳур олимларидан бири, африғийлар саройида хизмат қилган Абу Наср ибн Ироқнинг назарига тушади. Саройда математика ва астро- номия фанидан таълим олади.
Ҳали талабалик давридаёқ, 17 ёшида ўзининг илк асарини ёзади. Хоразмдаги сиёсий воқеалар сабаб Беруний она шаҳрини тарк этишга мажбур бўлади. Бир муддат Эронда ночорликда кун кечи- ради. Кейинчалик унга зиёрийлар ҳомийлик қилади. Ёш олим ўзининг "Осорул боқия" асарини айнан зиёрийлар саройида ёзишга эришади. Бу асарида қадимги Хоразм халқларига хос урф-одат, анъана, бай- рам, дин ва бошқалар ҳақида маълумотлар беради.
Икки йил бу саройда қолиб илмий изланишлар олиб боради. Бу ерда яшаган даврда илк марта Ер кенглигининг биринчи ўлчамларини аниқлашга ҳаракат қилади. Сўнгра яна Хоразмга қайтиб, ўз дав рининг энг йирик математиги ва астрономи Абул Вафо ал-Бузжоний би лан бирга астрономия билан шуғулланади.
Алломанинг энг машҳур асари "Қонуни Масъудий" китобидир. Бу асар математика ва астрономияга оид кенг қамровли маълумотлар- ни ўз ичига олади. Беруний Ернинг шарсимонлигини, унинг айланишини исботлаб берган. Бу назария Коперник тадқиқотлари орқали ХВИ асрда Ғарбда яна майдонга чиқади.
Беруний жами 130 дан ортиқ асар ёзиб қолдирган. Уларнинг бешдан бир қисмигина бизгача етиб келган.
Ғарб мамлакатларида Алиборон номи билан танилган Берунийнинг асарлари ўрта асрлардаёқ лотин ва бошқа тилларга таржима қилинган.
Беруний хотирасига бағишлаб дунёнинг турли мамлакатларида катта-кичик тадбирлар ўтказиб келинади, ЮНЕСКО томонидан 25 тилда чоп этиладиган "Cоуриер журнали ўзининг 1974-йил июн ойида чиққан махсус сонини Берунийга бағишлайди. Таҳририят журнал му- қовасида Берунийни "1000 йил олдин Ўрта Осиёда яшаб ўтган бу- юк даҳо: астроном, тарихчи, ботаник, шоир, мутафаккир, фармацевт, геолог, математик, географ ва гуманист" деб таништиради.