Ҳарпер Ли: Мазахчини ўлдириш

Ҳарпер Ли – “Мазахчини ўлдириш” (инглизча номи: То Килл а Моcкингбирд) – жаҳон адабиётининг энг машҳур ва таъсирли асарларидан бири бўлиб, инсонийлик, адолат, ирқчилик ва виждон масалаларини чуқур ёритади. Роман 1960-йилда нашр этилган бўлиб, қисқа вақт ичида катта шуҳрат қозонган ва 1961-йилда Пулицер мукофотига сазовор бўлган. Асар бугунги кунгача миллионлаб нусхада чоп этилган ва кўплаб тилларга таржима қилинган.

Воқеалар 1930-йилларда, Буюк Депрессия даврида, АҚШнинг Алабама штатидаги кичик Мейкомб шаҳарчасида содир бўлади. Ҳикоя кичкина қизалоқ – Скаут Финч (Жан Луиза Финч) тилидан баён қилинади. У акаси Жем ва отаси Аттикус Финч билан яшайди. Аттикус – ҳалол, принсипиал ва виждонли адвокат бўлиб, фарзандларини ҳам адолат ва инсонпарварлик руҳида тарбиялайди.

Асарнинг марказий воқеаси қора танли йигит Том Робинсоннинг суд жараёни билан боғлиқ. У оқ танли аёлни зўрлашда айбланади. Аттикус Финч жамият босимига қарамай, Томни ҳимоя қилишга рози бўлади. Суд жараёнида айбловлар асоссиз экани, Томнинг айбсизлиги яққол кўриниб туради. Бироқ ирқчилик ва стереотиплар ҳукм сурган жамиятда ҳақиқат ҳар доим ҳам ғалаба қозонмайди. Бу воқеалар орқали муаллиф адолат тизимидаги тенгсизликни, инсон ҳуқуқларининг поймол этилишини ва жамиятдаги камситиш муаммосини очиб беради.

Роман давомида болаларнинг қўшниси – сирли ва камгап Бу Редли образи ҳам муҳим ўрин тутади. Аввалига болалар уни қўрқинчли шахс сифатида тасаввур қилишади, бироқ вақт ўтиши билан инсонларни ташқи кўринишига қараб баҳолаш нотўғри эканини тушунишади. “Мазахчини ўлдириш” рамзий маънога эга бўлиб, бегуноҳ ва зарар етказмайдиган инсонларга озор бермаслик ғоясини англатади.

Ҳарпер Ли ушбу асар орқали нафақат ўша даврдаги Америка жамиятини, балки умуман инсоният олдида турган ахлоқий саволларни кўтаради. Аттикус Финч образи адолат, жасорат ва ота сифатидаги меҳр тимсолига айланган. Скаутнинг болаларча содда, аммо самимий нигоҳи эса воқеаларга ўзгача чуқурлик бағишлайди.

“Мазахчини ўлдириш” – бу оддий суд жараёни ҳақида ҳикоя эмас. Бу асар инсон қалби, виждон ва жамият босими ўртасидаги кураш ҳақида. Китоб ўқувчини ўйлашга, ўз қарашларини қайта кўриб чиқишга ва адолатли бўлишга ундайди. Шу сабабли у бугунги кунда ҳам долзарблигини йўқотмаган ва ҳар бир китобхон ўқиши тавсия этиладиган нодир асарлардан бири ҳисобланади.