Абдурауф Фитрат: Ҳинд сайёҳи баёноти (Dunyo nashr)

“Ҳинд сайёҳи...”ни мутолаа қилар эканмиз, Фитратнинг юрт тақдири учун қанчалик қайғуриши, изтиробга тушишини равшан кўриб борамиз. Бухоро амирлиги ўша пайтда ҳозирги Қарши, Ғузор, Шаҳрисабз, ҳатто Ҳисор тоғларигача бўлган ҳудудда ҳукмронлик қилар эди. Ана шундай кенг сарҳадларда маърифат ва соғлиқни сақлаш, илм-фаннинг тараққиётдан ортда қолиши сабабини муллалар, муфти ва амирларнинг кенг маънодаги илм-фандан узоқлиги, мансаб-у бойликка ўчлиги, порахўрлиги туфайли деб билган Фитрат, катта маҳорат билан бу иллатларни фош этади, шу йўл билан маърифат чироғини ёқиб, қоронғулик ва даҳшатдан қутулиш йўлларини қидиради. Фитрат “Ҳинд сайёҳининг қиссаси”да маърифат ҳақидаги фикрлари, мулоҳазаларини илгари сурар экан, Бухоро хонлигида содир бўлаётган адолацизликларни чуқур таҳлил этиш, далилларни қиёслаш, умумлаштириш йўлидан боради. Унинг катта самимият ва дард билан айтган фикрлари, ҳукм-хулосалари ўқувчига кучли таъсир этади.